Czosnek

czosnek

Czosnek pospolity – allium sativum

Czosnek jest powszechnie znaną rośliną cebulową, należącą do rodziny Liliowatych

Pochodzi ze stepów środkowoazjatyckich. Znany był już od czasów przed-historycznych. Stopniowo rozpowszechnił się i stał się uniwersalną niemal przyprawą. W starożytnym Egipcie był jednym z głównych składników pożywienia ludności. Obecnie jest uprawiany w licznych krajach, także w Polsce, jako roślina przyprawowa i lecznicza. Czosnek pospolity jest rośliną wieloletnią, wykształcającą podziemną  kulistą cebulę o średnicy około 4 cm, z nielicznymi nitkowatymi korzeniami przybyszowymi. Z cebuli wyrasta łodyga. Na szczycie wykształca się kwiatostan w postaci pozornego baldacha, otulonego przed kwitnieniem błoniastą okrywą. Zawiera on drobne, różowo-białe kwiaty oraz małe cebulki do 1 cm długie. Owocem jest torebka.

Czosnek nie wydaje nasion i rozmnaża się wegetatywnie z cebulek tworzących się w kwiatostanie lub przez dzielenie cebuli podziemnej. Cała roślina wydziela po uszkodzeniuczosnek w medycynie charakterystyczny przenikliwy zapach. Kwitnie od lipca do sierpnia. Surowcem są zebrane jesienią świeże cebule czosnku pospolitego zwane popularnie główkami, złożone z 5-15 małych cebul nazywanych ząbkami, otoczonych łuskowatymi, białawymi okrywami. Zapach ma nikły, dopiero po rozkrojeniu silny, przenikliwy, smak ostro palący.

Poszczególne cebule wiąże się w wianki i przechowuje zawieszone w miejscu chłodnym i suchym. Czosnek wysycha bardzo wolno, jeśli ma dostatecznie dużo łusek zewnętrznych, nie jest uszkodzony i właściwie się go przechowuje. Na wiosnę jego wartość lecznicza jest nieco niższa niż jesienią. Dlatego korzystne jest przygotowywanie wyciągów z czosnku świeżego bezpośrednio po zbiorze.

Podstawowe związki czynne. Czosnek zawiera mieszaninę pochodnych siarkowych, wśród nich tioglikozydowe skordyniny i alliinę, która pod wpływem enzymu allinazy, uwalniającego się z uszkodzonych komórek, rozpada się m.in. na silnie zapachowy i bakteriobójczy związek zwany allicyną, czyli na sulfotlenek dwusiarczku dwuallilowego. Ze zmiażdżonego czosnku otrzymuje się, przez

destylację z parą wodną, do 0,36% mieszaniny kilkunastu lotnych związków siarkowych o przenikliwym i nieprzyjemnym zapachu. Ponadto w czosnku wykryto cukry, fitosterole, flawonoidy, śluzy i pektyny, szereg witamin, sole mineralne, kwas nikotynowy i jego amid. Prof. B. Tokin nazwał mieszaninę lotnych bakteriobójczych związków fitoncydami. Działają one wielokrotnie silniej od fenolu, sublimatu i penicyliny.

W medycynie

Czosnek i jego przetwory mają udowodnione wynikami wielu badań wszechstronne i skuteczne działanie. Przede wszystkim działają bakteriobójczo, niszczą liczne drobnoustroje, drożdże, grzyby i wirusy. Przed erą antybiotyków czosnek był w powszechnym użyciu jako chroniący przed chorobami zakaźnymi, mającymi charakter epidemii – cholerą, dżumą, durem brzusznym, durem plamistym, grypą i innymi. Obecnie stosuje się surowice, szczepionki oraz antybiotyki, które oprócz objawów niepożądanych powodują uodpornienie wielu szczepów bakterii, czego nigdy nie ma po zastosowaniu czosnku. Ważne znaczenie w nowoczesnym lecznictwie ma współdziałanie nowoczesnych chemioterapeutyków z preparatami zawierającymi związki czynne czosnku.

Czosnek wywiera również znaczące działanie na przewód pokarmowy, gdyż zwiększa wydzielanie soków trawiennych, pobudza wytwarzanie żółci i ułatwia jej przepływ, wzmaga przyswajanie składników pokarmowych, hamuje nadmierną fermentację, umożliwia swobodne odchodzenie gazów. Zabija również pasożyty jelitowe, zwłaszcza owsiki, glisty a nawet obezwładnia tasiemce, co ma szczególne znaczenie dla ludów Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Już Dioskurides (I w.n.e.) pisał, że „czosnek jedzony wypędza tasiemca i pędzi mocz”.

Trzeba dodać, że czosnek jest środkiem bezpiecznym, gdyż dopiero spożycie w ciągu dnia 600g świeżych główek może spowodować wystąpienie objawów toksycznych. Dla zabicia pasożytów jelitowych wystarcza ilość wielokrotnie mniejsza. Działa również skutecznie na drogi oddechowe, gdyż zmniejsza skurcze i stan zapalny, niszczy bakterie, pobudza wydzielanie śluzu, ułatwia odkrztuszanie, a także łagodzi uczucie duszności. Najskuteczniejsze pod tym względem są świeżo utarte lub pokrojone kawałki ząbków lub świeżo wyciśnięty sok. Natomiast różne preparaty gotowe im są bardziej bezwonne, tym z reguły są mniej skuteczne, a to dlatego, że lotne bakteriobójcze związki czosnku muszą najpierw zostać wchłonięte w jelitach, następnie przeniknąć do płuc, aby wraz z wydychanym powietrzem mogły działać na oskrzela, gardło i jamę ustną przez odpowiednio długi okres.

Czosnek wywiera korzystne działanie na układ krążenia przez obniżanie ciśnienia krwi i w pewnym zakresie na normalizację czynności dynamicznych serca, nieznaczne zwiększenie siły skurczu i zwolnienie pulsu do poziomu fizjologicznie uzasadnionego. Duże znaczenie ma działanie przeciwmiażdżycowe czosnku, wskutek obniżania poziomu cholesterolu i kwasów tłuszczowych we krwi. Należy też mieć na uwadze działanie przeciw-cukrzycowe czosnku, obserwowane u osób z niewielką ilością cukru w moczu, przeciwreumatyczne – przez zmniejszenie bólu, stanu zapalnego i obrzęku stawów i mięśni, a nawet w pewnym sensie przeciwnowotworowe wskutek właściwości wirusobójczych, zwiększających ogólną odporność organizmu i moczopędnych.

Jak już wspomniano, czosnek jest bardzo mało toksyczny dla człowieka. Nie jest wskazany jednak dla osób z niskim ciśnieniem krwi, w ostrym nieżycie żołądka i jelit oraz dla matek karmiących. Wadą czosnku jest przykry zapach, jaki występuje przez pewien czas po jego spożyciu, dokuczliwy dla otoczenia. Można go w pewnym stopniu zmienić, ale nie usunąć, jedząc jednocześnie świeże liście pietruszki, selera lub estragonu.

Zastosowanie

Niepodobna wymienić wszystkich schorzeń, w których czosnek i jego preparaty mogą być pomocne, dlatego podajemy ważniejsze. Doustnie zaleca się go w nieżycie jelit podostrym i przewlekłym, biegunce, zwłaszcza u dzieci, spowodowanej zakażeniem na tle pokarmowym, kurczach jelit, atonii jelit, robaczycy, wzdęciach, bezsoczności oraz w stanach po leczeniu czerwonki bakteryjnej i czerwonki pełzakowej. Również w nadciśnieniu, reumatoidalnym zapaleniu stawów, miażdżycy, nieżycie oskrzeli, rozszerzeniu oskrzeli, rozedmie płuc i w stanach ropnych, pomocniczo w gruźlicy płuc. Zewnętrznie w ropnych zapaleniach gardła, dziąseł i migdałków, anginie, różnych uszkodzeniach skóry, odleżynach, ropnych i zapalnych stanach skóry, zwłaszcza spowodowanych przez gronkowiec złocisty, ponadto w żylakach odbytu, rzęsistkowicy, drożdżycy i grzybicy pochwy oraz innych.

Receptury na zdrowotne przetwory z czosnku znajdziecie tutaj.

W kuchni

Czosnek w plasterkach: pokroić 1 -2 ząbki czosnku na plasterki i nie rozgryzając w ustach połknąć, popić 1/4 szklanki wody i wkrótce zjeść posiłek. Zapewnia to bezwonny oddech, natomiast nie zmniejsza skuteczności wymienionych działań. Jeśli jednak czosnek ma działać w jamie ustnej, wówczas najlepiej jest plasterki lub miazgę położyć na cienki chleb posmarowany masłem i powoli żuć. Nie uniknie się przykrego zapachu, ale zwiększa to skuteczność, zwłaszcza w stanach ropnych.

Rozmnażanie

Czosnek rozmnaża się, szadząc pionowo pojedyncze ząbki na głębokości 2,5 cm.

Bardzo ważne jest regularne pielenie szczególnie młodych roślin. Nie należy zbyt obficie podlewać.

Szkodniki i choroby

Czosnek bywa podatny na ataki nicieni, nie należy jednak zwalczać ich chemicznie, gdyż szkodliwe związki będą się gromadzić w cebulach. Aby oczyścić glebę z nicieni, należy zasadzić wcześniej w danym miejscu aksamitkę rozpierzchłą.

Zbiór i przechowywanie

przechowywanie czosnkuAromatyczne liście używa się świeże. Cebule można zbierać w dowolnej fazie rozwoju. Kiedy zakończą wzrost, czubek czosnku odpada i zamiera. Główki należy zbierać w pogodny dzień, a następnie zostawić na kilka dni do wyschnięcia. Przechowywać w suchym miejscu, aby zapobiec zgniliźnie korzeni.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ